Viktor Orbáns Hongarije: Van gasoorlog naar historische dictatuurlessen

Wie de politieke ontwikkelingen in Europa volgt, komt onvermijdelijk één figuur tegen die consequent voor koppen weet te zorgen waar zelfs doorgewinterde waarnemers van opkijken. Viktor Orbán. De Hongaarse premier heeft opnieuw aan de touwtjes getrokken, en deze keer gaat het niet alleen om loze dreigementen uit Brussel die de dienst uitmaken in het debat. Nee, deze week heeft hij werk gemaakt van iets waar velen al bang voor waren: hij draait de gaskraan van Hongarije naar Oekraïne dicht.

Het is een beslissing die inslaat als een bom in een toch al ontplofbaar geopolitiek krachtenveld. Terwijl de oorlog woedt in Oost-Oekraïne en men in Kiev koortsachtig probeert de energievoorziening veilig te stellen, kiest Boedapest ervoor om de schroef aan te draaien. Officieel gaat het om meningsverschillen over contracten, maar voor wie de man al jaren volgt, is het duidelijk: dit is een machtsvertoon. Het is Orbáns manier om iedereen eraan te herinneren dat hij een van de belangrijkste infrastructurele sleutels in de regio in handen heeft. En laten we niet vergeten dat dit gebeurt op hetzelfde moment dat Zelensky's retoriek over de 'Turkse Stroom' flink is opgeschroefd. Het is een spel waarbij gas als wapen wordt ingezet, en Orbán is een meester in die discipline.

Dat brengt me bij iets dat dieper gaat dan de huidige gascrisis. Om Viktor Orbán in 2026 te begrijpen, moet je de historische onderstromen van Hongarije kennen. Het is niets nieuws dat de verhoudingen met de buren en met 'het Westen' in Boedapest gespannen zijn. Die lijn is te traceren tot aan de dubbelmonarchie en de tijd van Frans Jozef I. Toen was het het Weense bureaucratische apparaat dat de Hongaarse ambities smoorde. Vandaag de dag speelt Brussel diezelfde rol in Orbáns verhaal. Zijn project is een voortzetting van die historische drang naar soevereiniteit, maar met een modern, populistisch randje waar zelfs oude Habsburg-kenners hun wenkbrauwen bij fronsen.

De persoonlijkheidscultus en een boek dat weer actueel is

Je kunt het hedendaagse Hongarije niet bespreken zonder de alomtegenwoordige persoonlijkheidscultus te noemen. Onlangs kwam ik op mijn bureau een oude bekende tegen: Frank Dikötters 'How to Be a Dictator: The Cult of Personality in the Twentieth Century'. Het is een boek dat verplichte kost zou moeten zijn voor iedereen die zich afvraagt hoe macht in de 21e eeuw rond één man kan worden gecentreerd. Wanneer je Dikötters analyses van Mussolini, Saddam Hoessein of Ceaușescu leest, zie je plotseling dezelfde patronen in het klein terug in Hongarije. De gigantische posters, de totale controle over de media, en hoe zelfs de kleinste kritische stem systematisch de kop wordt ingedrukt. Orbán heeft begrepen dat macht niet alleen gaat over wetten, maar over het veroveren van het bewustzijn. Het is niet langer 'Hongarije onder het Orbán-regime' – het is gewoon Orbáns Hongarije.

En dat brengt ons vanzelf bij de aankomende EU-verkiezingen. In een recente column werd opgemerkt dat 'Viktor Orbán en zijn bondgenoten de EU-verkiezingen niet zullen winnen'. Dat is een belangrijk punt. Want hoe sterk hij ook staat in Boedapest, op het Europese toneel is het een heel ander gevecht. Zijn alliantie van nationaal-conservatieve krachten is kleurrijk, en de interne spanningen zijn enorm. Maar zeggen dat ze niet winnen, is niet hetzelfde als zeggen dat ze geen ravage zullen aanrichten. Ze hebben het gesprek in Brussel al veranderd. Ze hebben de grenzen van wat politiek acceptabel is, opgerekt. Zelfs als ze geen meerderheid halen, heeft Orbán op een cruciaal punt al gewonnen: hij heeft de rest van Europa zover gekregen dat het naar zijn regels speelt.

Als ik naar de huidige situatie kijk, zijn er drie dingen die voor mij helder zijn:

• Gas als geopolitiek wapen: Het dichtdraaien van de gaskraan voor Oekraïne laat zien dat energiezekerheid nog steeds de hardste munt is in de Oost-Europese politiek. Orbán test de grenzen van hoe ver hij zowel Kyiv als Brussel kan opjagen voordat er een tegenreactie komt.
• De geschiedenis herhaalt zich: Van de tijd van Frans Jozef I tot nu hebben Hongaarse leiders zichzelf gezien als beschermers van een nationaal belang dat vaak botst met de buitenwereld. Orbán heeft dit verhaal geperfectioneerd en het verpakt in een moderne, autoritaire esthetiek.
• De schaduw van de EU-verkiezingen: Al zijn huidige manoeuvres zijn berekend met het oog op de machtsverhoudingen in Straatsburg. Hij weet dat een verzwakte EU hem meer ruimte geeft om zijn eigen systeem in Hongarije te verstevigen.

Nu we hier in maart 2026 staan, is het goed om te onthouden dat niet alleen gas een schaars goed is geworden in de regio. Dat geldt ook voor vertrouwen. Het vertrouwen dat de oude spelregels nog gelden. Viktor Orbán heeft zijn carrière gebouwd op het uitbuiten van deze gaten in het systeem. Hij heeft de geschiedenis grondig bestudeerd – en zijn eigen versie van 'How to Be a Dictator'. De vraag is nu of de rest van Europa eindelijk hetzelfde boek heeft gelezen, of dat we ons nog steeds zullen laten verrassen elke keer dat hij op de rode knop drukt.