Victor Orbán en de mars van het radicaal-rechtse populisme door Europa: Wat betekent zijn steun voor Denemarken?

Er hangt de laatste tijd iets in de lucht. Misschien is het de aanstaande verkiezingscampagne die binnenkort over Europa zal rollen, maar als je naar Boedapest kijkt, kun je de symbolische lading moeilijk negeren. Victor Orbán is niet langer alleen de premier van Hongarije; hij is een verzamelpunt geworden voor een hele beweging die reikt van Washington D.C. tot Brussel. En het zijn niet alleen de gebruikelijke Europese nationalisten die hun weg naar de Hongaarse hoofdstad hebben gevonden om hun steun te betuigen. Nee, als je beter kijkt, gaat het hier om een veel diepere alliantie die vraagtekens zet bij het fundament van onze westerse samenwerking.

Boedapest, het epicentrum van de macht

We hebben het eerder gezien, maar nooit zo duidelijk als nu. De afgelopen dagen stonden de straten van Boedapest vol met betuigingen van steun, waardoor het bijna een alternatief machtscentrum in de EU lijkt. Het zijn niet alleen de gebruikelijke verdachten uit Polen of Italiaanse ministers die komen opdagen. Nee, het is vooral de Amerikaanse connectie die de boel doet ontvlammen. Je zou het, om het wat cru te zeggen, de "America Last"-beweging kunnen noemen – een slogan die de traditionele Amerikaanse buitenlandse politiek op zijn kop zet. Want daar gaat het hier precies om. Terwijl een meerderheid in Washington Europa historisch gezien als een natuurlijke bondgenoot ziet, is er een sterke factie op de Amerikaanse rechterflank ontstaan die al decennia een zwak heeft voor sterke leiders – van Poetins tot Victor Orbán.

De geschiedenis van een lange verhouding

Als je je in de dynamiek verdiept, gaat dit om veel meer dan een paar verkiezingsposters. Het gaat om een ideologische verhouding die al decennia voortduurt. De Amerikaanse rechterflank heeft al lang een moeizame verhouding met de liberale wereldorde die de VS zelf na de Tweede Wereldoorlog mee hebben helpen opbouwen. In plaats daarvan hebben ze gekeken naar leiders die hun taal spreken: cultuuroorlog, soevereiniteit boven alles, en een diepgewantrouwen tegen wat zij 'globalisme' noemen.

• De ideologische verwantschap: Het is niet alleen politieke tactiek. Er is een oprechte fascinatie voor Orbáns 'illiberale democratie' – een model dat in meerdere Europese landen voet aan de grond krijgt.
• De openlijke steun van Trump: Hij heeft er een sport van gemaakt om zich te mengen in de Europese politiek. Hij heeft direct opgeroepen om op Orbán te stemmen, wat een behoorlijke inmenging is in de interne aangelegenheden van een bondgenoot.
• De strijd om de waarden: Voor ons hier in Denemarken draait het in hoge mate om de richting die de EU op moet. Kiezen we voor meer van het Hongaarse model, of houden we vast aan de beginselen van de rechtsstaat?

Hier komt het concept 'Behind the Illiberal Turn: Values in Central Europe' pas echt tot zijn recht. Het is niet alleen een kwestie van belastingen of economie. Het is een vraag over wat we als kernwaarden definiëren. Orbán heeft een verhaal opgebouwd waarin hij Europa beschermt tegen invloeden van buitenaf, zowel fysiek als cultureel. Dat verhaal vliegt als warme broodjes over de toonbank bij een steeds grotere groep kiezers – en niet alleen in Hongarije.

Wat betekent dit voor ons in Denemarken?

Je zou kunnen denken dat dit ver van je bed is. Maar in werkelijkheid is het net zo dichtbij als de volgende Europese verkiezingen. De krachten die Orbán steunen, hebben bondgenoten in ons eigen parlement. Dezelfde argumenten over soevereiniteit, over 'de elite' in Brussel die de macht heeft gegrepen, komen steeds terug. En met de expliciete steun van machtige krachten in de VS, krijgt dat een heel ander gewicht.

We staan dus in een situatie waarin een beslissende slag over de toekomst van Europa moet worden uitgevochten. De ene kant droomt van een sterk, federaal Europa, gebaseerd op liberale waarden. De andere kant, met Victor Orbán als vaandeldrager, droomt van een 'Europa van vaderlanden', waarin de natiestaat het laatste woord heeft en men niet terugdeinst voor inspiratie van de overkant van de Atlantische Oceaan. Het wordt een intensieve verkiezingscampagne, die ongetwijfeld de politieke agenda in Denemarken veel meer zal bepalen dan we nu denken.