Licio Gelli en het referendum: waarom de geest van de 'Eerbiedwaardige' Italië blijft verdelen

Wie de wandelgangen van de macht in Rome bezoekt, weet het maar al te goed: er zijn geesten die nooit weggaan. En de meest imposante, elegantste en meest ongrijpbare van hen blijft altijd: Licio Gelli. De Eerbiedwaardige Meester van de Vrijmetselaarsloge P2 is niet slechts een afgesloten hoofdstuk uit de vaderlandse geschiedenis, verstopt tussen de pagina's van handboeken. Vandaag, in maart 2026, enkele dagen voor het referendum over de justitie, is zijn naam weer een splinter geworden in het publieke debat. En niet vanwege postume vieringen, maar vanwege een ongemakkelijke waarheid: het 'Plan voor Democratische Wedergeboorte', dat document dat droomde van het herschrijven van de staatsregels, lijkt voor velen een profetie te zijn geworden.

De zoon, de minister en het 'copyright' op de geschiedenis

Alles begon opnieuw met een interview dat de ronde deed in de talkshows. Maurizio Gelli, de zoon van Licio, legde met een kalmte die velen deed verstijven uit dat zijn vader de huidige hervorming van de rechterlijke macht uiterst gunstig gezind zou zijn. "Mijn vader was vooruitziend", verklaarde hij, waarmee hij de woede van het Nee-kamp opwekte. Marco Travaglio was in zijn presentaties onverbiddelijk: dit is een hervorming die juist de Eerbiedwaardige als "geestelijke vader" heeft. En Giuseppe Conte, inmiddels gewend aan het hanteren van de populistische stempel, voegde er een schepje bovenop door te spreken van een "copyright" van Licio Gelli op het gehele referenduminitiatief.

Maar de kwestie is subtieler dan een simpele aanroeping. Want aan de andere kant had minister Carlo Nordio, met de flegma van een Venetiaanse inquisitor, al lik op stuk gegeven: als een idee juist is, doet het er niet toe wie het als eerste heeft bedacht. "Ik zie niet in waarom we een juiste mening niet zouden volgen alleen omdat hij die heeft geuit", herhaalde hij meermaals, wat een storm veroorzaakte. En daar wringt hem nu precies de schoen. Want hoewel de scheiding der carrières inderdaad een punt was in het Plan, weet wie dat document gelezen heeft dat het in een heel andere context stond: de officier van justitie zou onder de uitvoerende macht moeten vallen, en de Hoge Raad voor de Magistratuur (CSM) zou verantwoording moeten afleggen aan het Parlement. Een niet onbelangrijk verschil, dat echter in de maalstroom van de politieke polemiek systematisch wordt weggevaagd.

De giftige erfenis van een jubileum

We leven in een vreemde tijd, waarin jubilea zich opstapelen. De laatste weken wordt er veel gesproken over Jubilea: Het Italië van Licio Gelli, bijna alsof men de balans wil opmaken met een land dat niet meer bestaat. Maar de waarheid is dat het Italië van Gelli, dat van de occulte complotten, de afwijkende inlichtingendiensten en de louche tussenpersonen, nooit helemaal is verdwenen. Het is alleen geëvolueerd. Vandaag de dag, terwijl centrumlinks zich de haren uit het hoofd trekt door het spook van de P2 op te roepen om de stemming tegen te houden, zijn er anderen, zoals de voorman van de Liga in Castelfiorentino, die oproepen om bij de inhoud te blijven en "ideologische standpunten" te vermijden.

En toch is de schaduw van de Eerbiedwaardige zo lang dat zelfs Nino Di Matteo tijdens een bijeenkomst moest toegeven dat het spel vuil is: "De maffiosi zullen Ja stemmen", zei hij, wat een storm veroorzaakte, maar eraan toevoegend dat ze dat zullen doen omdat ze zich gesterkt voelen door degenen die de magistraten aan de leiband willen leggen. Zware woorden, die ertoe leidden dat het presidentieel paleis (Colle) iedereen opriep de toon te matigen. Maar de kogel is nu eenmaal door de kerk. Het referendum gaat niet langer alleen over justitie: het is een referendum over wie het recht heeft om de geschiedenis van dit land te vertellen.

De business achter de mythe

En hier komen we bij het punt dat ons als analisten het meest interesseert. Buiten de rechtszalen en talkshows om is er een markt in rep en roer. De verkoop van essays die het fenomeen analyseren, zoals die uit de serie Mythen in de Poëzie - Licio Gelli - Laterza Giuseppe Edities, schiet letterlijk omhoog. De figuur van Gelli, inmiddels ingeburgerd als archetype van de "schaduwmacht", verkoopt. Het verkoopt boeken, het verkoopt onderzoeksjournalistiek, het verkoopt kliks. En het verkoopt ook een zeker idee van justitieel rebellenisme dat, paradoxaal genoeg, beide kampen voedt.

Voor wie investeert in politieke communicatie is de les duidelijk:

• Symbolische verhalen verslaan techniek: het oproepen van Gelli of de P2 ontketent een onmiddellijke emotionele reactie die geen enkel gegeven over de snelheid van rechtszaken ooit kan evenaren.
• Polarisatie is een verdienmodel: hoe harder de strijd, hoe meer advertentieruimte en krantenabonnementen er worden verkocht. De "zaak-Gelli" is de perfecte hetze, maar ook de perfecte geldmachine.
• Het korte geheugen is een troef: weinigen herinneren zich de details van het Plan voor Democratische Wedergeboorte, maar iedereen herinnert zich het woord "P2". Dat is genoeg om stemmen te verschuiven en facties te creëren.

Vooruitkijkend naar de volgende stemzondag, verwacht ik dat, ongeacht de uitkomst, deze referendumronde een keerpunt zal markeren. Voor het eerst in decennia is de geest van Licio Gelli opgeroepen, niet als archeologisch overblijfsel, maar als actieve deelnemer aan de politieke discussie. Of Ja of Nee wint, rechts of links, één ding is zeker: de Eerbiedwaardige heeft, eerst vanuit zijn ballingschap in Zuid-Amerika en vervolgens vanuit het graf, zijn belangrijkste strijd gewonnen: nog jaren later de doorslag te geven in het Italiaanse publieke debat. En in een land dat nooit de balans opmaakt met zijn eigen verleden, is dat, toegegeven, geen nieuws.