Grove Pearl Harbor-grap van Trump choqueert Japanse premier: "Waarom heeft u mij niet ingelicht?"

In het Witte Huis in Washington heerste een zelden geziene stilte toen de nieuwe Japanse premier Sanae Takaichi samen met president Donald Trump voor de camera's plaatsnam. De bedoeling was een routineuze bevestiging van de alliantie, maar Trump besloot de geschiedenis op tafel te leggen - en trok daarbij de stoel onder Takaichi vandaan.

Aanwezigen omschrijven de sfeer als gespannen. Een Japanse journalist stelde een directe vraag: waarom hadden de VS hun bondgenoten, zoals Japan, niet vooraf geïnformeerd over de grootschalige aanvallen op Iran? Trump aarzelde geen moment. Hij zei dat hij het verrassingselement niet wilde verliezen, en vervolgens gebruikte hij de situatie voor een scherpe geschiedenisles - op zijn geheel eigen wijze.

"Jullie hebben mij toch ook niets verteld over Pearl Harbor?" gooide Trump eruit, terwijl hij naar Takaichi keek. "Wie weet er nu meer van verrassingen dan Japan?"

De sfeer in de ruimte bekoorde in een oogwenk. In de gangen van het Witte Huis wordt nu gesproken over Takaichi's verstijfde gezichtsuitdrukking en hoe ze zwijgend voor zich uit staarde. Achteraf zou ze tegen haar medewerkers hebben gezegd dat ze hier niet op voorbereid was. Trump had een ongeschreven regel geschonden: de Amerikaanse president maakt geen grappen over de grootste nationale tragedie van zijn bondgenoot.

Het doorbreken van taboes is het nieuwe normaal

Zestig jaar lang spraken Amerikaanse presidenten over Pearl Harbor alsof het een gevoelig familiegeheim was. In de naoorlogse periode werd de aanval wel besproken, maar het beschuldigen hield op met de komst van de Koude Oorlog, toen Japan de belangrijkste bondgenoot van de VS in Azië werd.

In 2016 brachten Barack Obama en de toenmalige premier Shinzo Abe samen een bezoek aan Pearl Harbor. Obama sprak over verzoening, Abe betuigde zijn medeleven. Het was een genadevol gebaar dat de morele basis van de alliantie bezegelde.

De uithaal van Trump van gisteren veegde dat moment van tafel. Hij gebruikte het thema van de aanval op Pearl Harbor niet als waarschuwing of les, maar als bron voor een grap. En dat is precies wat pijn doet: het onderwerp van de grap is niet langer heilig, het is naar de prullenbak van de geschiedenis verwezen, waar het opgediept kan worden als retorisch pressiemiddel.

Waarom juist nu?

Het gaat niet alleen om geschiedenis. Trump oefende druk uit op Takaichi om de Japanse marine een doorgang te openen in de Straat van Hormuz, die Iran heeft gedreigd te sluiten. De VS hebben bondgenoten nodig om olietransporten te beschermen, maar de Japanse grondwet beperkt de militaire rol van het land in het buitenland streng.

Takaichi zit in een lastig parket: Tokio heeft olie uit het Midden-Oosten nodig, maar wil haar vloot niet naar een oorlogsgebied sturen. Trumps boodschap was onverbloemd: óf je doet volledig mee, óf je gaat de geschiedenisboeken in als degenen die plotseling kwamen en weer vertrokken.

• Verrassing is niet alleen een militaire term: Voor Trump is het ook een diplomatiek instrument - en een wapen. Takaichi heeft dat aan den lijve ondervonden.
• Pearl Harbor – Music From the Motion Picture: Als je wilt begrijpen hoe de aanval voelde, is de soundtrack gecomponeerd door Hans Zimmer nog steeds de bestverkochte filmmuziek van een oorlogsfilm. Het vat de seconden vóór de explosie samen.
• Pearl Harbor (Blu-ray): De versie van de gebeurtenissen onder regie van Michael Bay is voor veel jongere generaties het enige contact met dat historische moment. De film draait 's avonds nog steeds in de VS - maar sinds gisteren wordt er met andere ogen naar gekeken.

"Waarom heeft u mij niet ingelicht?"

Takaichi antwoordde later nadrukkelijk aan journalisten dat de ontwikkeling van Iraanse kernwapens gestopt moet worden. Ze ging niet direct in op Trumps grap, maar uit haar omgeving wordt de sfeer als "ijzig" omschreven.

Voor doorgewinterde Washington-politici was dit geen verrassing. Trump heeft altijd zijn eigen regels gehanteerd, en de zware historische cijfers - 2.403 gesneuvelde Amerikanen in Pearl Harbor - zijn voor hem niet alleen getallen, maar ook speelstukken.

De vraag is dan ook: wanneer er met een bondgenoot een grap wordt gemaakt over diens grootste nationale trauma, is er dan nog ruimte voor iets anders dan stilte? Takaichi's wijd opengesperde ogen zeiden wat woorden niet kunnen uitdrukken. Soms gaat diplomatie niet om wat er gezegd wordt, maar om wie het lef heeft om te lachen.