Maria Leissner verlaat de politiek – en laat een scherpe analyse van Zweeds democratiehulp achter

Het is zo'n dag in de Zweedse politiek waar je even bij stilstaat. Maria Leissner, een van de meest ervaren en integere profielen van de Liberalerna, heeft besloten om er na de herverkiezingen in Stockholm mee te stoppen. Het nieuws kwam gisteren, en ook al was het voor ons die de partij op de voet volgen geen complete verrassing, het is toch een verlies voor de politieke inhoud. Leissner was altijd een stem die niet alleen over waarden praatte, maar er ook daadwerkelijk iets mee deed. Haar vertrek is, om een ingewijde partijbron te citeren, "pijnlijk slim" – maar bovenal is het triest.

Om te begrijpen waarom dit groter nieuws is dan weer een politicus die zijn vertrouwensmandaat beu is, moet je even terugspoelen. Leissner is geen gewone gemeentepoliticus. Haar naam is net zo verbonden met het internationale toneel als met de interne partijtwisten in het land. Velen herinneren haar van haar tijd als consul-generaal in Istanbul of als voorzitter van de Zweedse VN-vereniging. Maar het is haar werk op het gebied van democratie dat de diepste sporen heeft achtergelaten. Wie dat debat heeft gevolgd, ziet in haar de belichaming van een zeldzame combinatie: praktijkervaring in crisisgebieden en een scherpe theoretische blik die maar weinigen hebben.

Een vertrek dat een partij in crisis weerspiegelt

Dat Leissner nu vertrekt, gaat niet alleen over persoonlijke uitputting. Het is symptomatisch voor iets groters. Ze is lang niet de enige die uit protest tegen de recente koers van de partij opstapt. Verschillende andere leden hebben in dezelfde week besloten hun functies in gekozen organen neer te leggen. Het gaat om frustratie over het feit dat het liberale kompas – dat waarvoor Maria Leissner altijd garant stond – heeft moeten wijken voor tactisch manoeuvreren. Wanneer de grondbeginselen gaan schuren met de partijdiscipline, zijn het vaak degenen met de grootste integriteit die als eerste opstappen.

Ik herinner me nog een interview met haar een paar jaar geleden, waarbij ze in een zonnig hoekje van een café op Södermalm zat en precies hierover sprak: wat het betekent om liberaal te zijn in een tijd waarin iedereen om eenvoud roept. Ze sprak over democratie als geen eindpunt, maar als een voortdurend proces. In dat licht moet je haar laatste en misschien wel belangrijkste bijdrage aan het publieke debat lezen: het rapport "Challenges to Democracy Building: Recommendations for a New Swedish Policy on Democracy Building". Een tekst die iedere politicus zou moeten lezen die ooit de woorden "ontwikkelingshulp" of "grondwaarden" in de mond heeft genomen.

• Het rapport doorprikt de mythe dat democratie eenvoudig kan worden geëxporteerd met bureaucratische sjablonen.
• Het wijst op een systeemverandering waarbij Zweden beter moet worden in luisteren naar lokale maatschappelijke organisaties, in plaats van sturen vanuit de hoofdkantoren in Stockholm en Brussel.
• En het is pijnlijk duidelijk over het feit dat het huidige model vaak zijn doel mist – kritiek die extra gewicht krijgt omdat ze afkomstig is van iemand als Maria Leissner, die weet waar ze het over heeft.

Een stem die gemist zal worden in het Zweedse buitenlanddebat

Dat is precies waarom haar vertrek van het politieke toneel zo zwaar voelt. We hebben genoeg politici die in een partijbestuur kunnen zitten. Maar we hebben een schreeuwend tekort aan mensen met de ervaring van Maria Leissner in het navigeren tussen diplomatie, mensenrechten en de Zweedse interne partijbureaucratie. Nu zij vertrekt, verdwijnt er niet alleen een mandaat, maar een instituut. Haar analyses, die ze in talloze rapporten en opinieartikelen overbracht, zijn moeilijk te vervangen.

Voor ons die de Zweedse politiek volgen, is dit een herinnering dat de partijen hun diepste expertise aan het verliezen zijn. Wanneer iemand als Maria Leissner, met een carrière gebaseerd op inhoudelijke vraagstukken in plaats van op een twitterstroom, voelt dat het niet langer de moeite waard is om te blijven, dan moet er een waarschuwingsbel gaan rinkelen. De Liberalerna, en eigenlijk de Zweedse democratie als geheel, worden er vandaag een beetje armer op. Ik heb in mijn jaren als redacteur veel profielen zien komen en gaan, maar dit afscheid voelt anders. Het is alsof een ervaren loods besluit het roer midden in een storm te verlaten. Ze heeft haar werk gedaan, en dat met eer. Maar de vraag is wie het stuur overneemt wanneer het het hardst waait.