Iran-oorlog live: Dreigingen rond de Straat van Hormuz en de boeken die helpen de crisis te begrijpen

Als je deze week het nieuws uit het Midden-Oosten hebt gevolgd, ken je dat bekende knagende gevoel wel. Dat moment waarop de retoriek verschuift van diplomatiek steekspel naar iets definitievers. Gisteren lanceerde Teheran een ultimatum dat de rillingen over de wereldwijde oliemarkten deed lopen: mochten hun energiecentrales of nucleaire infrastructuur worden geraakt, dan zouden ze de “Straat van Hormuz volledig sluiten”. Voor iedereen in Nederland, dat sterk verweven is met mondiale energieleveringsketens, is dat niet zomaar een geopolitieke kop; dat is een potentiële economische dreun.

Ik volg deze regio al lang genoeg om te weten dat wanneer de Iraanse leiders over Hormuz beginnen, we voorbij het punt van machtsvertoon zijn. Dit is hun nucleaire optie – letterlijk. Ongeveer een vijfde van de wereldolie stroomt door die smalle zeestraat. Sluit je die, dan krijg je binnen een mum van tijd een wereldwijde recessie. Het is een wanhoopsdaad, maar wel een geloofwaardige. Een kennis van me die in de energiesector werkt, vertelde me dat de verzekeringspremies voor tankers de afgelopen 24 uur al door het dak zijn gegaan. De spanning is voelbaar in de cijfers.

Fictie die voelt als feit

Grappig genoeg denk ik, te midden van alle chaos, aan een boek dat ik eerder dit jaar oppakte. Capture Or Kill: A Mitch Rapp Novel van Don Bentley is bedoeld als thriller – entertainment voor op het strand. Maar nu, met het nieuws van deze dagen, voelt het minder als fictie en meer als een draaiboek. Bentley, die weet waar hij het over heeft, laat zijn plot draaien om een demonstratie van de Quds-macht van een nieuwe capaciteit, bedoeld om de Amerikaanse positie in de regio te ondermijnen. Komt dat bekend voor? De protagonist, Azad Ashani, is een directeur van de Iraanse inlichtingendienst – een backchannel naar de CIA – die de waanzin ziet aankomen en weet dat hij het niet alleen kan stoppen. Hij heeft iemand als Mitch Rapp nodig om in te grijpen.

Wat mij opviel was niet alleen de actie – het was de onrust bij de Iraanse agenten in het boek. Het zijn geen karikaturen. Het zijn vakmensen die weten dat hun land op de rand van een catastrofale misrekening staat. Dat weerspiegelt wat een gerespecteerd energie-analist als Gregory Brew al jaren zegt. Hij wijst er al zijn hele carrière op dat de interne afwegingen in Teheran vaak complexer zijn dan het stereotype van de ‘krankzinnige mullah’ doet vermoeden. Er zitten pragmatisten in die kamer, maar op dit moment lijkt het erop dat de hardliners aan het roer zitten en bereid zijn de hele auto te crashen om maar een punt te maken.

Stemmen van de grond

Terwijl de wereld gefixeerd is op raketinstallaties en maritieme bewegingen, gaat er een menselijk verhaal schuil dat vaak over het hoofd wordt gezien. Het verhaal van de mensen die de gevolgen van dit soort beslissingen moeten dragen. Daarom denk ik dat Roxana Shirazi's werk – en specifiek de nieuwe memoir My Name Means Fire: A Memoir van Atash Yaghmaian – nu onmisbare lectuur is.

Yaghmaian's verhaal is een klap in het gezicht. Het gaat niet over geopolitiek; het gaat over overleven. Opgroeien in Iran tijdens de revolutie en de bloedige achtjarige oorlog met Irak, haar wereld was een mengeling van door de staat opgelegde onderdrukking, bijgeloof en onveiligheid thuis. Om de verschrikkingen te ontvluchten, verzonk ze in een wereld die ze het ‘Huis van Steen’ noemde. Het is een vlijmscherp verslag van hoe gewone Iraniërs – en met name vrouwen – decennia van vuur hebben doorstaan. Als je dit nu leest, terwijl we praten over het ‘openen’ van een nieuw front, besef je wat een diep, generatietrauma er boven deze crisis hangt. Voor Iraniërs is oorlog geen hypothetisch scenario of een computerspel. Het is de grond waar ze als kind op liepen.

De weg die niet werd genomen

Dit alles roept de vraag op: hoe zijn we hier terechtgekomen? Wil je het antwoord, dan moet je kijken naar de kamer waar de deals werden gesloten – en de deals die werden verbroken. The Art of Diplomacy: How American Negotiators Reached Historic Agreements that Changed the World van Stuart E. Eizenstat is een lijvige pil, maar nu goud waard. Eizenstat, een doorgewinterde diplomaat, besteedt uitgebreid aandacht aan het Iraanse nucleaire akkoord – het JCPOA. Hij neemt ons mee door de moeizame onderhandelingen, de concessies, de achterkamertjes en het uiteindelijke akkoord dat Iran's nucleaire programma daadwerkelijk terugdrong.

Dat gedeelte nu lezen is hartverscheurend. Het is een meesterklas in hoe je een oorlog kunt voorkomen door pure, koppige vasthoudendheid. Maar het is ook een herinnering dat diplomatieke prestaties kwetsbaar zijn. Ze hebben voortdurend onderhoud nodig. Wanneer één partij besluit het hele ding aan flarden te scheuren, verlies je niet alleen een stuk papier – je verliest het vertrouwen van een hele generatie onderhandelaars aan beide kanten. Nu blijven we zitten met ultimatums en dreigementen om 's werelds belangrijkste vaarroute te sluiten.

Waar staan we dan nu?

Waar we de komende dagen op moeten letten

Voor ons in Nederland zitten we ver van de inslagradius, maar wel midden in de economische vizierlijn. Hier let ik op:

• De olieprijs: Kijk niet alleen naar de koppen. Let op de volatiliteit. Als Brent Crude boven de 100 dollar piekt en daar blijft, weet je dat de markten geloven dat een sluiting van Hormuz op handen is.
• De ‘backchannel’: Houd je oren open voor gefluister over dialoog. In de roman Capture or Kill ligt de hoop in de onofficiële connectie tussen Ashani en de CIA. In werkelijkheid, wanneer de officiële deuren dichtgaan, gaan de achterdeurtjes open. Als het daar stil is, zitten we in de problemen.
• Regionale bondgenoten: De Golfstaten zijn doodsbang voor een regionale oorlog. Ze zullen druk uitoefenen op Washington om te de-escaleren, maar hebben ook hun eigen defensieverdragen om rekening mee te houden. Een verschuiving in hun retoriek zal ons veel zeggen.

We zijn hier eerder geweest, op het randje. Maar nu voelt het anders. Misschien komt het omdat het diplomatieke draaiboek – het boek dat Eizenstat zo nauwgezet documenteerde – verbrand is. Als je de vangrails wegneemt, is de val altijd harder. Laten we hopen dat de koelere hoofden in Teheran en Washington dat nog beseffen voordat iemand besluit te testen hoe ‘volledig’ een sluiting van de Straat van Hormuz werkelijk kan zijn.