Cem Özdemir en de politiek na de verkiezingen: Een tijdperk voor GroenLinks eindigt in Baden-Württemberg

Het was een beeld dat je niet snel vergeet: Cem Özdemir, de man die GroenLinks in Baden-Württemberg eigenlijk op koers moest houden, stond op de verkiezingsavond in een evenementenzaal in Stuttgart te proberen het onvermijdelijke te bevatten. De eerste prognose flitste over de schermen – en liet zien wat velen tot het laatst toe voor onmogelijk hadden gehouden: Het tijdperk van GroenLinks als onbetwiste regeringspartij in 't Ländle loopt ten einde. Friedrich Merz en zijn CDU waren de grote winnaars, en dat lag niet alleen aan de gebruikelijke deelstaatpolitieke factoren.

Een nederlaag voor de nationale GroenLinks-politicus

Özdemir, de jarenlange federale politicus en voormalig landbouwminister, had zich de afgelopen maanden in een campagne gestort die in intensiteit nauwelijks te overtreffen viel. Hij wilde laten zien dat hij niet alleen in Berlijn, maar ook in Stuttgart kon regeren. Maar de vonk sloeg niet zo over als hij had gehoopt. Natuurlijk, GroenLinks blijft een macht in het zuidwesten, maar de vaart is eruit. In plaats van de gehoopte versterking waren er verliezen – vooral in de stedelijke bolwerken, waar men gewend was geraakt aan GroenLinks-verkiezingsuitslagen boven de 30 procent. De mensen die hem normaal gesproken vertrouwden, bleven ditmaal thuis of liepen over. Waarheen? Een deel naar de CDU, die scoorde met een klassiek-conservatief programma, een ander, kleiner deel zelfs naar de AfD, die nu ook definitief in het westen is gearriveerd.

De Merz-factor en het bittere einde van een traditie

Dat Friedrich Merz persoonlijk zoveel gewicht in de schaal zou leggen in Baden-Württemberg, had waarschijnlijk niemand op de radar. De federale partijleider van de CDU maakte van de deelstaatverkiezingen een soort vertrouwenskwestie voor de hele Unie. En hij wist de ontevredenheid over het Berlijnse 'Ampel'-beleid handig te verweven met deelstaatpolitieke thema's. Voor Özdemir, die zelf deel uitmaakte van die federale regering, werd dat een probleem. Elk debat over de 'Heizungsgesetz' of migratiepolitieke onenigheid kleefde aan hem – ook al was hij in 't Ländle niet direct verantwoordelijk. Het is de klassieke val voor een prominente kandidaat die uit de federale politiek komt: men stemt niet op de persoon, men stemt op het beeld dat men van zijn partij in Berlijn heeft.

Waarom uitgerekend een hondenspeeltje een symbool werd

En toen was er nog die kwestie met het hondenspeeltje. Midden in de verkiezingscampagne, tijdens een van die talloze afspraken op een weekmarkt in Freiburg, drukte een oudere dame hem een klein, felgeel stoffen speeltje van het merk Karlie in de hand. "Voor uw hond", zei ze, en iemand maakte een foto. De foto ging rond op sociale netwerken, werd gedeeld, becommentarieerd, besmulkt. Opeens was Cem Özdemir niet meer alleen de GroenLinks-lijsttrekker, maar de politicus met het hondenspeeltje. Het was zo'n moment dat in zijn onschuld bijna symbolisch is: de poging om benaderbaar te zijn, menselijk, gewoon een van ons. Misschien was het zelfs de poging om de koude politicus-aura af te werpen. Maar achteraf gezien lijkt het een zinnebeeld voor de hele verkiezingscampagne: aardig, maar niet doorslaggevend. Het 'Karlie-moment' was niet genoeg om de diepgewortelde politieke onvrede of de wens naar een duidelijke conservatieve koers te verbloemen.

Wat blijft is een bittere nasmaak. Voor Özdemir persoonlijk, maar ook voor de strategie van GroenLinks om in te zetten op prominente gezichten uit Berlijn. De rekensom dat een bekende naam en federale politieke ervaring automatisch stemmen in het zuiden opleveren, is niet opgegaan. Integendeel:

• Verlies van de kernkiezers: Veel stedelijke, liberale GroenLinks-aanhangers voelden zich niet meer aangesproken door de sterk op veiligheid en landbouw gerichte koers.
• Het Merz-effect: De CDU mobiliseerde haar achterban met een duidelijke oppositiekoers tegen Berlijn – en Özdemir werd het projectiescherm voor alles wat er federaal misgaat.
• De menselijke factor: Hoezeer men ook zijn best deed, de vonk van echte enthousiasme, die Winfried Kretschmann ooit droeg, wilde deze keer niet overslaan. Het 'hondenspeeltje-moment' was aardig, maar niet verkiezingsbepalend.

Nu, de ochtend na de verkiezingen, rijst de vraag: Hoe gaat het verder met Cem Özdemir en de politiek van GroenLinks in het zuidwesten? Zal hij zich terugtrekken in het federale parlementswerk en de deelstaatpolitiek overlaten aan de nieuwe gezichten? Of probeert hij als oppositieleider in het deelstaatparlement opnieuw aan te vallen? Eén ding is zeker: De verkiezing in Baden-Württemberg was meer dan alleen een regionale stemming. Het was een stemmings-test voor GroenLinks in het hele land – en die is met een "voldoende" eerder welwillend beoordeeld. Het tijdperk van de vanzelfsprekende GroenLinks-meerderheden is voorbij, en zelfs het felgele hondenspeeltje van Karlie kan daar geen troost over bieden.