Jürgen Habermas overleden: het einde van een tijdperk voor de filosofie en ons denken over democratie

Het nieuws kwam zaterdagavond binnen, eerst als een fluistering in de Duitse kranten, daarna overal: Jürgen Habermas is niet meer. De Duitse reus van de filosofie, de laatste grote naam van de Frankfurter Schule, overleed op 96-jarige leeftijd. En al woonde hij in Starnberg, bij München, zijn gedachten waren altijd even dichtbij, ook hier in Nederland. In elke discussie over Europa, in elk debat over integratie of over de publieke omroep, zat wel een stukje Habermas.

Een leven tussen boeken en de brandhaarden van de tijd

Wie Habermas zegt, zegt Philosophische Texte. Generaties studenten – ook in Amsterdam, Leiden en Nijmegen – hebben zich erop stukgebeten en zijn erdoor gevormd. Zijn vroege werk over de publieke sfeer, Strukturwandel der Öffentlichkeit, is nog altijd de basis voor wie wil begrijpen wat er misgaat met sociale media en polarisatie. Maar hij was geen man die in de ivoren toren bleef zitten. Toen ik jaren geleden in Berlijn was, hoorde ik van een oudere collega hoe Habermas in de jaren tachtig met Foucault in debat ging, en later met slotakkoorden over de Duitse hereniging. Hij stond pal voor de rationele dialoog, voor het betere argument. In een tijd van schreeuwen en twitteren, was hij het baken van de rede.

Meer dan alleen een Duitse denker

Zijn invloed reikte verder dan de filosofie. In het handboek Vijftig Sleuteldenkers in de Internationale Betrekkingen staat hij naast politieke grootheden als Morgenthau en Kissinger. Waarom? Omdat zijn ideeën over communicatief handelen en de kracht van consensus een alternatief boden voor de kille realpolitik. Hij geloofde dat landen, net als mensen, met elkaar in gesprek kunnen komen en via argumenten tot een gedeeld inzicht. Utopisch? Misschien. Maar wel de drijfveer achter de Europese eenwording, die hij altijd hartstochtelijk verdedigde.

De laatste jaren verschenen er nog immer dikke pillen van zijn hand. Denk aan Auch eine Geschichte der Philosophie, dat magistrale overzicht waarin hij de hele westerse filosofie tegen het licht hield van zijn eigen geloof in de communicatieve rede. Het is alsof hij tot het laatst toe de dialoog met de grote denkers uit het verleden is blijven voeren. En dan was er dat prachtige boek van een Deense kenner, De Vuurtoren van de Rede. Over Jürgen Habermas, dat liet zien hoe hij voor heel Europa een lichtbaken was.

Consensus en dissensus: het hart van de democratie

Wat zijn denken zo bijzonder maakte, is dat hij nooit bleef steken in simpele tegenstellingen. In zijn werk over Consensus en Dissensus legde hij uit dat een gezonde democratie beide nodig heeft: het streven naar overeenstemming, maar ook het recht op afwijkende meningen. Het is een les die hier in Nederland, met onze traditie van polderen en compromissen, tot op het bot voelbaar is. De beste gesprekken op verjaardagen, in kroegen of in de Tweede Kamer, zijn die waar we even stoppen met schreeuwen en echt luisteren. Dat is de erfenis van Habermas.

Op de sociale media stromen de reacties binnen. Vanaf zijn dood is het alsof iedereen zich even bezint op wat we aan hem verloren. Maar ook: wat we aan hem hebben gehad. Zijn werk blijft. Het ligt in de boekenkasten van academici, in de aantekeningen van studenten, en – belangrijker – in de manier waarop we met elkaar omgaan. De ideale gesprekssituatie zal altijd een ideaal blijven, maar Habermas heeft ons geleerd ernaar te blijven streven. En dat, juist dat, is misschien wel het grootste eerbetoon.

In memoriam

• Jürgen Habermas (1929-2026) was Duits filosoof en socioloog.
• Hij was de belangrijkste vertegenwoordiger van de tweede generatie van de Frankfurter Schule.
• Zijn kernbegrippen: publieke sfeer, communicatief handelen, consensus en dissensus.
• Invloedrijk tot op het laatst, met recente publicaties zoals Auch eine Geschichte der Philosophie.
• Zijn denken doordesemde de Nederlandse universiteiten en het publieke debat.

We zullen hem missen. Maar zolang we met elkaar in gesprek blijven, blijft hij bij ons.