Ali Larijani gedood: De dood van de pragmaticus brengt het toch al volatiele Iran verder aan het wankelen

Dag 18 van deze lelijke oorlog in het Midden-Oosten, en de situatie blijft maar verschuiven. Afgelopen nacht liet het Israëlische leger een bom vallen — zowel letterlijk als figuurlijk — door te beweren dat het bij een "precisie-aanval" nabij Teheran Ali Larijani heeft gedood, het hoofd van de Iraanse Opperste Nationale Veiligheidsraad. Als dit wordt bevestigd (en voorlopig blijft Teheran angstvallig stil), is dit niet zomaar een militaire klap. Dit is de uitschakeling van de enige man in het Iraanse establishment die zowel de taal van de hardliners als die van de diplomaten sprak.

De man met de afgemeten toon

Voor degenen onder ons die de Iraanse politiek al tientallen jaren volgen, was Larijani een zeldzame vogel: een echte insider met een filosofische inslag. De man had een doctoraat in de Westerse Filosofie van de Universiteit van Teheran, maar hij zat ook in de Revolutionaire Garde tijdens de oorlog tussen Iran en Irak. Zo'n combinatie krijg je niet zonder te leren navigeren door de brute tegenstrijdigheden van het systeem. Hij leidde tien jaar lang de staatsomroep, was nog eens twaalf jaar parlementsvoorzitter en diende twee keer als de top nucleair onderhandelaar.

In elk ander land is dat gewoon een cv. In de Islamitische Republiek is het een routekaart van het machtsnetwerk. Hij wist waar de lijken begraven lagen en, belangrijker nog, waar de hefbomen van invloed verborgen waren. Na de aanvallen die in februari de oude Opperste Leider doodden, werd Larijani nog zichtbaarder — hij liep mee met menigten bij bijeenkomsten, toonde verzet, maar altijd met die intellectuele terughoudendheid. Hij was de man die Washington en Tel Aviv graag haatten, juist omdat hij de lijn van het regime kon verkopen zonder te schreeuwen.

Waarom deze klap anders is

De Israëli's stoppen niet. Ze beweren ook Gholamreza Soleimani te hebben uitgeschakeld, het hoofd van de Basij paramilitaire eenheid — het geweld dat eerder dit jaar de grote protesten neersloeg. De veiligheidskoning en de man die de binnenlandse politie leidt binnen 24 uur uitschakelen? Dat is niet zomaar willekeurig bombarderen; dat is het onthoofden van de commandostructuur.

Maar het verlies van Larijani is een andere soort wond. Bij de verkiezingen van 2021, toen het regime een opkomst van Raisi in scène zette, diskwalificeerden ze Larijani eigenlijk van deelname. De boodschap was duidelijk: we hebben een loyalist nodig, geen pragmaticus. Maar oorlog verandert dingen. Toen het schieten begon, haalden ze de pragmaticus terug in de tent omdat ze iemand nodig hadden die met de Golfstaten kon praten, die de genuanceerde achterkanalen met Oman en Qatar kon bespelen. Nu is dat kanaal verdwenen.

Oplopende emoties in de Straat

Ondertussen wordt het op het water eenzaam voor de Amerikanen. Donald Trump zet bondgenoten van de VS publiekelijk op hun plaats omdat ze niet ingaan op zijn verzoek om oorlogsschepen in de Straat van Hormuz. Hij dreigt met een "heel slechte toekomst" voor NAVO-vrienden die geen boten sturen om de straat open te houden. De reacties uit Europa en Azië? Een collectief schouderophalen. De Duitse minister van Defensie zei botweg: "Het is niet de oorlog van de NAVO," en Italië, Spanje en Japan hebben Washington beleefd laten weten dat ze niet thuisgeven.

Je kunt de frustratie binnen het Pentagon voelen. De Straat verwerkt een groot deel van 's werelds olie, en de Iraniërs hebben hem effectief gesloten. Maar voor traditionele bondgenoten ziet dit conflict er minder uit als collectieve verdediging en meer als een oorlog naar keuze waar ze nooit voor getekend hebben.

De situatie op de grond

Op de grond verspreidt het geweld zich voorbij de gebruikelijke brandhaarden. Drones troffen afgelopen nacht het compound van de Amerikaanse ambassade in Bagdad, en de VAE — die er gewoonlijk in slaagt zich boven de strijd te verheffen — zagen branden in de oliezone van Fujairah en het gasveld van Shah na aanvallen. Een tanker nabij de haven van Fujairah kreeg ook een "onbekend projectiel". Eén persoon in Abu Dhabi kwam om het leven door rondvliegend puin van een onderschepte raket. Dit is het probleem met oorlogen in deze buurt: ze hebben de vervelende gewoonte ieders probleem te worden.

Binnen Iran zit het regime klem tussen twee vuren. Ze vechten tegen een externe vijand terwijl ze zitten op een samenleving die slechts maanden geleden uitbarstte in het soort protesten dat Larijani zelf dwong de economische druk te erkennen. De lage opkomst bij die verkiezingen van 2021 was geen ongeluk; het was een waarschuwingsschot over de vermoeidheid van het publiek met het systeem. Nu de veiligheidselite directe klappen krijgt, wordt de rekensom lelijk.

Wat komt er nu?

Als Larijani echt weg is, zal het directe gevolg geen ineenstorting zijn. Het Iraanse systeem is te diffuus, te afhankelijk van informele netwerken en concurrerende machtscentra om zomaar om te vallen. Wat het verliest, is een slimme strateeg die de rode lijnen van het Westen begreep. De overgebleven mannen zijn waarschijnlijk meer hardliner, minder geneigd om zelfs maar te luisteren naar de soort uitwegen die Larijani stilletjes had kunnen verkennen.

Voorlopig wacht de wereld af of Teheran de aanslag zal bevestigen, en zo ja, hoe ze zullen terugslaan. De oorlog is net een van zijn weinige overgebleven stemmen van ervaring kwijtgeraakt. En in een conflict dat zo heet is, is dat een gevaarlijke stilte.

Belangrijkste ontwikkelingen in één oogopslag:

• Gericht: Israël beweert Ali Larijani (veiligheidskoning) en Gholamreza Soleimani (Basij-chef) te hebben gedood.
• Bondgenoten wijzen VS af: Duitsland, Italië, Spanje en Japan weigeren Trumps verzoek om marineondersteuning in de Straat van Hormuz.
• Regionale overloop: Amerikaanse ambassade in Bagdad aangevallen; aanvallen treffen energiecentrales in VAE.
• Slachtoffers: Meer dan 1.500 doden in 18 dagen oorlog, waaronder 13 Amerikaanse soldaten.