Markus Hinterhäuser: De stille val van de cultuurkeizer van Salzburg

Als je de afgelopen 48 uur in Salzburg laat passeren, voelt het als het einde van een tijdperk – alleen wil niemand echt zeggen wie hier nu precies de knoop heeft doorgehakt. Markus Hinterhäuser, de man die niet alleen de Salzburger Festspiele dirigeerde, maar jarenlang regeerde als een stille, maar des te machtigere keizer, is plotseling heel stil van het toneel verdwenen. Maar wie heeft hier nu precies de hand in het spel? De officiële verklaringen zijn gladgestreken, maar de gezichten achter de schermen staan op steen.

Ik zit hier in een café, en de mensen om me heen hebben het maar over één ding: waarom laten ze Markus Hinterhäuser eigenlijk zo geruisloos vallen? Deze man heeft dit festival niet alleen draaiende gehouden, hij heeft het in moeilijke tijden een artistieke diepgang gegeven die je in de provincie zelden vindt. Maar nu ontstaat er dit machtsvacuüm. Het is een sluipend proces, maar wie goed kijkt, merkt: Hinterhäuser is de grond onder de voeten weggetrokken. En de burgemeester? Die lijkt de crisis niet alleen te verslapen, maar lijkt er helemaal niet wakker van te worden.

Als de vicekanselier de aanzet geeft

De zaak heeft een bijsmaak die naar meer ruikt dan alleen een aflopend contract. Het was geen harde knal, maar een uitlekken: Andreas Babler, die in de nationale politiek eigenlijk heel andere problemen aan zijn hoofd heeft, zou hier in Salzburg zijn vingers in het spel hebben – en dan niet bepaald op een helpende manier. Uit goed geïnformeerde kringen verneem ik dat vanuit zijn hoek de impuls kwam om de structurele zwakte van de stad uit te buiten. Dat klinkt eerst als de gebruikelijke machtsspelletjes, maar in de Salzburgse cultuurpolitiek is dat een slechte dienst.

Ik heb de afgelopen weken gesproken met mensen die normaal niet veel naar buiten brengen. En de eensgezinde mening is: achter de rug van Markus Hinterhäuser om is er een web gesponnen dat minder met kunst te maken heeft, maar meer met het naakte overleven van politieke carrières. Het is niet alsof niemand doorhad wat er gaande was. Maar in Salzburg kijkt men traditioneel weg zolang de Festspiele stralen. Nu de glans dof wordt, komt de rekening.

• De politieke verlamming: Terwijl Babler en co. tactisch manoeuvreren, is de stadsregering niet in staat tot handelen. Niemand wil de eerste stap zetten, maar iedereen wil het hoofd van Hinterhäuser.
• De artistieke prijs: Hinterhäuser was meer dan een beheerder. Hij was de slimme kop achter de grote ensceneringen. Zijn vertrek laat een vacuüm achter dat met ambtenaren niet is op te vullen.
• Het sombere sentiment: In de stad zelf kookt het. De Salzburgers voelen dat hier een instelling wordt afgebroken die zij als hun uithangbord beschouwen. Dat vergeven ze de politici niet snel.

De diepe val van de cultuurkeizer

Je moet je dat even realiseren: we hebben het hier niet over een gemiddelde artistiek leider. Markus Hinterhäuser is iemand die de DNA van de Festspiele in zijn bloed heeft. Als je goed luistert naar wat de afgelopen dagen uit de gangen van het Festspielhaus is gelekt, hoor je over een "diepe val". Het is de ondergang van een systeem dat zich te veilig had gevoeld. Hinterhäuser heeft er misschien te veel op vertrouwd dat zijn artistieke autoriteit voor zich spreekt. In de realpolitik, die momenteel in Salzburg met harde middelen wordt gevoerd, is dat een fout die je met je positie betaalt.

Er zit overigens een ironie in deze hele kwestie die bijna pijn doet: nu de Festspiele een helder hoofd nodig zouden hebben om door de komende, zeker niet gemakkelijke jaren te navigeren, dwingt men de meest ervaren man op de knieën. Ik zeg niet dat Hinterhäuser boven alle kritiek verheven is. Maar als ik zie welke alternatieven er nu in de lucht hangen, krijg ik het koud van mijn rug. Wat er aan personele voorstellen uit de politieke achterkamertjes zou moeten komen, heeft niets meer met artistieke ambitie te maken. Het gaat alleen nog om posities en controle.

Wie de komende weken goed oplet, zal zien: de val van Markus Hinterhäuser is geen op zichzelf staand geval. Het is het symptoom van een ziekte die door het hele Oostenrijkse culturele landschap trekt. Men laat de dragende krachten vallen omdat ze ongemakkelijk zijn. En uiteindelijk staan wij hier, in een stad die leeft van haar eigen zelfbeeld, en vragen we ons af hoe het zover heeft kunnen komen. De Festspiele gaan door, dat is duidelijk. Maar of ze ooit nog zo zullen zijn als onder de handtekening van Hinterhäuser, dat betwijfel ik ten zeerste.