Juan Miguel Zunzunegui: de Mexicaanse historicus die het debat over de mestiezencultuur in Spanje doet oplaaien

Als je de afgelopen dagen de radio aanhad of een krant opensloeg, ben je ongetwijfeld een naam tegengekomen die flink wat stof doet opwaaien: Juan Miguel Zunzunegui. Deze Mexicaanse historicus is er met zijn scherpe tong en onconventionele theses in geslaagd iets te doen wat onmogelijk leek: de oude doos van polemiek over de verovering en de mestiezencultuur wijd open te trekken, precies op het moment dat het onderwerp leek te zijn weggestopt onder lagen van politieke correctheid.

Wat Juan Miguel Zunzunegui zegt, is niet nieuw voor wie zijn werk kent, maar hier in Spanje is het ingeslagen als een bom. Zijn uitgangspunt is even simpel als provocerend: het hedendaagse Mexico is ondenkbaar zonder Spanje. Maar let op, hij zegt dit niet met de toon van de overwinnaar, maar met de blik van een bioloog die een uniek experiment gadeslaat. Voor hem is de Spaans-inheemse mestiezencultuur een "uniek experiment in de menselijke geschiedenis", een samensmelting die niet past in de enge visie van hedendaags racisme. Zonder Spanje, zo stelt hij, zou dat experiment nooit hebben plaatsgevonden.

Het 'unieke experiment' van de mestiezencultuur

In zijn interventies laat Zunzunegui zinnen vallen die je aan het denken zetten. Een uitspraak die veel stof heeft doen opwaaien, is dat "terwijl de Mexica's in hun glorietijd leefden, Spanje zich nog in de prehistorie bevond". Een provocatie, zeker, maar met een kern van ongemakkelijke waarheid: de grote precolumbiaanse culturen ontwikkelden een sociale en architectonische complexiteit die verbluffend is. Toch gaat zijn centrale these verder: die wereld kwam in aanraking met een andere, de Spaanse, en uit die botsing ontstond iets dat niet het een of het ander is, maar een derde: het mestiezenbestaan.

Voor de historicus is het ontkennen van de Spaanse invloed net zo absurd als het verdedigen van de meest zwarte legende. En op dat punt hebben zijn woorden een onverwachte echo gevonden in de Spaanse politiek.

Ayuso en de 'beschaafde manier van leven'

Zoals vaak in deze gevallen, dringt de geschiedenis door in het heden en grijpt de politiek die kans. Slechts enkele uren geleden distantieerde Isabel Díaz Ayuso, presidente van de regio Madrid, zich van de woorden van de Koning en lanceerde haar eigen interpretatie: Spanje bracht naar de Nieuwe Wereld "een beschaafde manier van leven". Deze uitspraak, die velen direct in verband hebben gebracht met de stellingen van Juan Miguel Zunzunegui, heeft het vuur weer opgestookt.

Niet dat Ayuso de Mexicaanse historicus citeert, maar de sfeer is geladen. Zunzunegui's reflectie op de mestiezencultuur als iets niet-racistisch, maar cultureels, lijkt vleugels te hebben gegeven aan degenen die de beschavingsrol van Spanje opeisen, terwijl het tegelijkertijd degenen irriteert die er een witwassing van koloniaal geweld in zien. Het debat is, zoals je ziet, een mijnenveld.

Drie sleutels om de Zunzunegui-aardbeving te begrijpen

• Mestiezencultuur als trots, niet als schaamte: Voor Zunzunegui is de vermenging van bloed en cultuur tussen Spanjaarden en inheemsen het bepalende kenmerk van Latijns-Amerika en moet dat gevierd worden, niet verborgen.
• Kritiek op racisme van beide kanten: De historicus stelt dat het concept 'ras' een moderne constructie is en dat de mestiezencultuur in Amerika een veel complexer proces was dan simpele overheersing.
• Een verleden dat niet voorbijgaat: De uitspraken van Ayuso tonen aan dat de interpretatie van de verovering en de kolonisatie nog steeds een thermometer is van de huidige politieke identiteit, zowel in Spanje als in Mexico.

Het fascinerende van de zaak is dat Juan Miguel Zunzunegui geen politicus is, noch een doorsnee talkshowgast. Hij is een historicus met tientallen jaren onderzoek op zijn naam, die duizenden boeken heeft verkocht en die weet hoe hij geschiedenis moet vertellen zodat het zowel pijn doet als fascineert. En nu is zijn naam op ieders lippen, van radiopraatjes tot de meest diepgaande analyses in het medialandschap.

Ondertussen blijft het gesprek gaande. Was de mestiezencultuur een uniek experiment? Bracht Spanje een beschaafde manier van leven of legde het zijn cultuur met geweld op? Waarschijnlijk is, zoals bij elk goed verhaal, het antwoord niet zwart-wit, maar van een intense mestiezenkleur. En Juan Miguel Zunzunegui is, of je het nu leuk vindt of niet, de aanstoker geworden die iedereen dwingt in de spiegel te kijken.