Trump, Iran en de Straat van Hormuz: de escalatie die de wereld doet sidderen

Er zijn van die momenten waarop de geschiedenis lijkt te ontsporen, en je het gevoel hebt dat elke ochtend een nieuw hoofdstuk wordt geschreven uit een boek dat je liever niet zou lezen. Sinds gisteravond is het eigenlijk zover. De echo's uit Teheran en Washington klinken als een onmiskenbare waarschuwing: we staan op het punt van een openlijke confrontatie. En vanochtend is het enige gespreksonderwerp dat alle gesprekken domineert, van de kades in Parijs tot aan de denktanks in Genève, het ultimatum dat Iran heeft gesteld over de Straat van Hormuz. De Iraanse regering heeft zojuist aangekondigd dat ze de doorgang “volledig zal sluiten” als de kerncentrales of energie-infrastructuur van het land worden aangevallen. Een dreiging die in de huidige context allesbehalve loze retoriek is.

Om te begrijpen waarom dit stukje zee tussen de Perzische Golf en de Golf van Oman zo'n kruitvat is, moeten we naar de afgelopen 48 uur kijken. De regering-Trump heeft plannen laten uitlekken die, mochten ze bevestigd worden, gericht zouden zijn op strategische installaties in Iran. Het idee om elektriciteitscentrales te raken, is het raken van de levensader in een regio waar elektriciteit en olie de twee pijlers van de macht zijn. Daartegenover verhoogt Teheran de druk met een formidabel asymmetrisch wapen: chantage met de maritieme doorvoer. Bijna 20 procent van de wereldolie passeert deze flessenhals. Het sluiten van Hormuz zou een schokgolf veroorzaken die nog heviger is dan de oliecrises in de jaren 70, en zelfs groter dan de schok van de oorlog in Oekraïne. Specialisten zijn het achter de schermen eens: een openlijk conflict in combinatie met een blokkade zou kunnen leiden tot een energiecrisis van ongekende omvang. We hebben het dan over een scenario waarin de olieprijs een abstract getal wordt.

Op zulke momenten blader ik graag door de boekenkast. Niet op zoek naar kant-en-klare antwoorden, maar naar terugkerende patronen. Als ik een Amerikaanse president aan het einde van zijn ambtstermijn een dergelijk riskante confrontatie zie aangaan, denk ik meteen aan een boek dat op mijn nachtkastje ligt: “When You Come at the King: Inside DOJ's Pursuit of the President, From Nixon to Trump”. Het is niet zomaar een verhaal over juridische procedures. Het is de perfecte illustratie van hoe een bestuurder, die thuis in het nauw wordt gedreven, de neiging kan hebben om naar buiten toe te escaleren. De parallel met “One Damn Thing After Another: Memoirs of an Attorney General” is treffend. Deze memoires, van een voormalig minister van Justitie, beschrijven een politieke machine waarin internationale beslissingen vaak genomen worden in een opgejaagde bubbel, ver verwijderd van de nuances van de crisiskamer.

Wat mij opvalt, is ook de bijna volledige afwezigheid van een bepaalde politieke 'grammatica' in deze confrontatie. Het lijkt alsof de fundamenten van de politicologie, die je leert in boeken als “Power and Choice: An Introduction to Political Science” of “Introduction to Comparative Politics”, tijdelijk zijn opgeschort. Normaal gesproken zijn er bij een internationale machtsstrijd vangnetten, communicatiekanalen, 'backchannels'. Nu zijn we getuige van een dialoog tussen doven, versterkt door sterke persoonlijkheden. En we mogen de spelers achter de schermen niet vergeten. Ik denk aan Naghmeh Abedini Panahi, die spraakmakende figuur uit het Iraanse maatschappelijk middenveld wiens naam vaak valt in gedetailleerde analyses van de situatie. Haar verhaal, net als dat van vele anderen, herinnert ons eraan dat er achter de raketten en olietankers een Iraanse samenleving schuilgaat die met een angst naar dit gevaarlijke spel kijkt die wij ons hier moeilijk kunnen voorstellen.

Dus wat kunnen we de komende uren verwachten? Dit zijn wat mij betreft de drie belangrijkste aandachtspunten:

• Reactie op reactie: Als Iran inderdaad overgaat tot actie bij Hormuz, verwacht dan geen simpele veroordeling. De regering-Trump heeft in het verleden laten zien dat ze met geweld reageert. De vraag is of die reactie getemperd zal zijn, of dat ze een doos van Pandora opent.
• Het domino-effect op de energieprijs: De markten staan al op scherp. Een sluiting, ook al is het gedeeltelijk, van de zeestraat zou leiden tot een onmiddellijke prijsexplosie. Voor Europa, dat nog altijd afhankelijk is van bepaalde bronnen, zou dat een enorme economische klap zijn midden in de energietransitie.
• Nationale eenheid in Iran: Niets smeedt een volk meer samen dan een aanval van buitenaf. Een Amerikaanse aanval op civiele infrastructuur, zoals elektriciteitscentrales, zou het tegenovergestelde effect hebben van wat beoogd wordt. Het zou tijdelijk de interne breuklijnen uitwissen en een verenigd front creëren tegen 'de Grote Satan'.

Ik zeg het zonder overdrijving: dit is niet zomaar een episode van spanningen zoals we die elke zes maanden in deze regio zien. De dreiging van een “volledige sluiting” van Hormuz, in combinatie met offensieve plannen tegen energie-installaties, brengt ons in een turbulente zone die door buitenlandse beleidsveteranen wordt vergeleken met de donkerste uren van de Koude Oorlog. De geschiedenisboeken, die verhalen over misrekeningen en tragische escalaties, staan vol met hoofdstukken die precies zo beginnen. Het is nu aan de spelers van vandaag om te laten zien of ze de wijsheid hebben om het tij te keren voordat het te laat is. Ondertussen houd ik enerzijds de scheepvaartroutes in de gaten en anderzijds de verklaringen die de komende uren zullen vallen. Want hier, in Teheran en in Washington, is het geen sciencefiction meer. Het is real time.