NOS-debat over asiel en wonen: waarom taalgebruik politici nu écht onder vuur ligt

Je kon er de afgelopen dagen niet omheen: het slotdebat van de Nederlandse Omroep Stichting stond volledig in het teken van asiel en wonen. Maar wie goed luisterde, hoorde dat er achter de schermen nóg een thema borrelde: het taalgebruik van onze politici. Het leverde niet alleen felle discussies op in de studio, maar zorgde ook voor beroering tot ver buiten Den Haag. In Doetinchem bijvoorbeeld, waar de lokale CDA-fractie de kans schoon zag om een dringende oproep te doen aan de landelijke politiek: let alsjeblieft op je woorden.

Het debat, dat live werd uitgezonden door de NOS, was zoals verwacht een strijdperk over de volle breedte van het sociale domein. Drie thema's sprongen er vooral uit:

• De asielopvang en de humanitaire versus bestuurlijke uitdagingen;
• De woningnood en de verdeling van schaarse ruimte;
• De groeiende zorg over het taalgebruik in de politiek.

De sprekers gingen erin als kemphanen, en juist dat gevecht legde een pijnlijk punt bloot. Waar de één sprak over 'een tsunami aan asielzoekers', probeerde de ander het menselijke gezicht achter de cijfers te tonen. Die tegenstelling is niet nieuw, maar de felheid waarmee de termen werden gebruikt, deed bij menig kijker een belletje rinkelen. Voor wie met een beetje Nostalgie terugkijkt naar de tijd dat politici elkaar nog in meer bedaarde tonen bestreden, was het soms schrikken.

Het was dan ook geen verrassing dat de lokale afdeling van het CDA in Doetinchem de handschoen oppakte. Zij richtten zich rechtstreeks tot de landelijke politici met de oproep om 'op te letten met taal'. In een verklaring lieten ze weten dat de woorden die in debatten als deze vallen, tot ver in de provincie doorklinken en daar voor verdeeldheid kunnen zorgen. Het is een signaal dat je serieus moet nemen; de mensen in Doetinchem weten als geen ander hoe snel het debat kan verharden en wat dat doet met de sociale cohesie in een gemeenschap.

Zelf moest ik tijdens de uitzending af en toe denken aan een oude film. Sommige uitspraken hadden namelijk iets weg van een scène uit Nosferatu: eng, onheilspellend en met een ondertoon die je niet meteen kunt plaatsen. Niet dat onze politieke leiders op vampiers lijken, maar de sfeer die bepaalde woorden oproepen, kan net zo angstaanjagend zijn. Het is alsof je een zwart-witfilm ziet waarin de schaduwen langer worden, terwijl de zon allang onder is. En dan heb je ook nog de voorspellers.

Want je hoeft echt geen Nostradamus te zijn om te voorspellen waar dit soort verharding in het taalgebruik toe leidt. De kloof tussen burger en politiek wordt er niet kleiner op. Sterker nog: als we niet oppassen, wordt de woningmarkt een slagveld en het asieldebat een loopgravenoorlog waarin alleen de grootste schreeuwers het overleven. En dat terwijl de echte problemen – zoals het tekort aan betaalbare huizen en de druk op de opvang – om nuchtere oplossingen vragen, niet om holle retoriek.

Wat het NOS-debat vooral heeft blootgelegd, is dat we midden in een transitie zitten. De Nederlandse politiek is aan het zoeken naar een nieuwe vorm van communicatie, maar de weg ernaartoe is bezaaid met scherpe randjes. De Nederlandse Omroep Stichting vervult daarin al bijna een eeuw een spiegelrol. Van de wederopbouw tot de digitale revolutie, de publieke omroep heeft alles zien langskomen. En telkens weer was het de toon die de muziek maakte. Of het nu ging om de wederopbouw van het land of de opvang van vluchtelingen, de woorden van toen zijn de herinneringen van morgen.

Laten we daarom hopen dat de oproep uit Doetinchem niet in dovemansoren valt. Want uiteindelijk draait het niet om wie de hardste klappen uitdeelt in een debat, maar om wie erin slaagt om de juiste snaar te raken. Zonder Nostalgie te verheerlijken, maar ook zonder in Nosferatu-taal te vervallen. En als we dan toch een blik in de toekomst willen werpen, laten we dan hopen dat we over tien jaar met een glimlach terugkijken op deze periode – en niet met de constatering dat we de kans op een fatsoenlijk gesprek voorgoed hebben verspeeld.

De NOS heeft in ieder geval haar werk gedaan: ze heeft de vonken doen overslaan. Nu is het aan de politiek en aan ons allemaal om te zorgen dat het geen uitslaande brand wordt.