James Tolkan: Herinneringen aan de man die ons rechtop deed zitten

Je hebt acteurs, en je hebt iconen. James Tolkan, die deze week op 94-jarige leeftijd overleed, behoorde zeker tot die laatste categorie. Ben je opgegroeid in de jaren 80 – of heb je gewoon een zwak voor die gouden tijd van de blockbuster – dan staat zijn gezicht in je geheugen gegrift. Hij was niet zomaar een acteur; hij was de personificatie van elke strenge autoriteitsfiguur waarmee je ooit het ongeluk had om in aanraking te komen. En jeetje, wat was hij daar ontzettend goed in.

Voor iemand met zo’n indrukwekkende uitstraling is het een bitterzoet moment om afscheid te nemen. Het nieuws kwam afgelopen vrijdag naar buiten, en het voelt alsof we de directeur zijn kwijtgeraakt die zelfs de meest wilde jongens in het gareel wist te houden. Maar Tolkan was zoveel meer dan alleen Mr. Strickland. Hij was de man die een kille, berekenende spanning bracht in de cockpit van Top Gun. Hij was de man die je deed geloven dat als je niet ging opletten, je tot in 2050 nablijven zou krijgen.

De man die ‘slacker’ tot scheldwoord verhief

Laten we eerlijk zijn: als je aan Back to the Future denkt, denk je aan Michael J. Fox op zijn skateboard, of aan de DeLorean die in een flits verdwijnt. Maar James Tolkan’s Directeur Strickland was de perfecte tegenhanger. Hij was de schurk waar je een hekel aan had, maar die eigenlijk gewoon gelijk had. Marty McFly was een slome duikelaar. Tolkan speelde die rol met zulke rigide, onverzettelijke overtuiging dat het legendarisch werd. De manier waarop hij ‘Slacker!’ eruit gooide was niet zomaar een zin; het was een cultureel moment. Het bepaalde een archetype.

Ik weet nog dat ik die films als kind keek en echt een knoop in mijn maag voelde als hij in beeld verscheen. Dat is het kenmerk van een echte character actor. Hij had de hoofdrol niet nodig om de show te stelen. Hij hoefde alleen zijn bril te verschuiven, voorover te leunen en een zin te zeggen met die kenmerkende nasale intensiteit. Geen wonder dat Michael J. Fox en Christopher Lloyd een van de eersten waren die hun respect betuigden; Tolkan was de lijm die Hill Valley High bij elkaar hield, ook al probeerde hij het juist uit elkaar te laten vallen.

Meer dan een directeur: de erfenis van Stinger

Maar ben je meer van de marinevliegers, dan heeft James Tolkan een heel ander gewicht. Als Commandant ‘Stinger’ Jordan in Top Gun was hij de stem van ijzige discipline in een wereld vol wilde veulens. Hij was niet het luide, schreeuwende type zoals Strickland; hij was de kalme, afgemeten leider wiens teleurstelling duizend keer erger was dan welke schreeuw dan ook. "Jij bent ieders probleem. Dat komt omdat je elke keer dat je de lucht in gaat een gevaar bent. Ik mag je niet omdat je gevaarlijk bent." Die scène is een meesterklas in stille intimidatie. Hij zorgde ervoor dat Tom Cruise’ Pete ‘Maverick’ Mitchell eruitzag als een nerveuze tiener, en dat is geen kleinigheid.

Als ik terugkijk op zijn filmografie, is het verbijsterend hoeveel van onze collectieve jeugdherinneringen hij heeft geraakt:

• Back to the Future (1985) & Part II (1989): De eeuwige Mr. Strickland, die Marty door de tijd heen achterna zit.
• Top Gun (1986): De stoïcijnse Stinger, die Maverick aan de grond houdt wanneer dat het hardst nodig is.
• Masters of the Universe (1987): Rechercheur Lubic, die zijn grijze, alledaagse vastberadenheid naar de wereld van Eternia brengt.
• WarGames (1983): Een kleine maar gedenkwaardige rol als militair officier, waarmee hij bewijst dat hij het monopolie op autoriteitsfiguren al had voordat de jaren 80 goed en wel begonnen waren.

Wat ik altijd aan Tolkan bewonderde, was dat hij nooit zijn best leek te doen. Hij was geen Hollywood-hartenbreker of actieheld; hij was de man die je inhurde als je wilde dat het publiek rechtop ging zitten en oplette. Die energie had hij ook buiten de set. Van alles wat ik door de jaren heen heb opgepikt – en van de eerbetonen die nu binnenstromen – was hij een vakman tot in de vezels. Geboren in New York en met een theaterachtergrond, bracht hij een diepte in die ‘chagrijnige oude man’-rollen die ze verhief van karikatuur tot kunst.

Hij laat een oeuvre na dat aanvoelt als een tijdcapsule van de meest vermakelijke periode uit de Amerikaanse cinema. Het is een groot verlies, maar de nalatenschap is immens. Elke keer als ik een tiener op de bus zie hangen, zal ik die stem nog in mijn hoofd horen. En eerlijk? Dan krijg ik er een glimlach van.

Rust zacht, Mr. Strickland. Jij hebt het laatste woord gekregen.