Overmacht en het Iran-conflict: Wat Nederlandse ondernemers moeten weten

De term overmacht duikt deze maand met alarmerende regelmaat op in bestuurskamers en juridische stukken. Met de laatste escalatie in het conflict tussen Iran en Israël en de hernieuwde dreiging voor scheepvaartroutes in de Straat van Hormoez, haasten vervoerders en ladingeigenaren zich om het contractuele ontsnappingsluik te activeren dat hen vrijwaart wanneer de wereld op zijn kop staat. Voor Nederlandse bedrijven – of je nu elektronica uit Azië importeert of hout naar Europa exporteert – kan het begrijpen van hoe deze clausule werkt (en hoe deze wordt misbruikt) het verschil betekenen tussen de storm doorstaan en je winstmarge in snel tempo bergafwaarts zien gaan.

Wanneer de wereld je toeleveringsketen verstoort

In de kern is overmacht de juridische equivalent van een 'schouderophaal'-emoji – het is de 'Hogere Macht'-bepaling die een partij ontslaat van de verplichting om een contract na te komen wanneer een buitengewone gebeurtenis buiten hun controle de boel in de war stuurt. Oorlog, terrorisme, natuurrampen en ja, ook plotselinge sancties, vallen allemaal onder deze noemer. Maar hier zit het addertje: alleen omdat een schip vertraging oploopt in de Rode Zee, betekent dat nog niet automatisch dat je leverancier Overmacht kan inroepen en zich kan terugtrekken. De gebeurtenis moet nakoming daadwerkelijk onmogelijk maken, niet alleen duurder of lastiger.

Deze week hebben verschillende grote containerrederijen kennisgevingen uitgegeven waarin ze overmacht afkondigen op routes door de Golf, vanwege het verhoogde risico op aanvallen en de daaruit voortvloeiende verzekeringsproblemen. En eerlijk gezegd, gezien de beelden die uit de regio komen, valt daar moeilijk tegenin te gaan. Maar naarmate de situatie zich ontwikkelt, wijzen sommigen in de scheepvaartindustrie al op de mogelijkheid van misbruik – er is een geschiedenis van vervoerders die "oorlog" roepen terwijl het echte probleem simpelweg een tekort aan schepen of een commerciële beslissing is om te herrouteren voor winst. Het is een grijs gebied waardoor importeurs opgescheept zitten met vertraagde goederen en geen duidelijke juridische positie hebben.

De sanctie-invalshoek die alles compliceert

Er is nog een laag die niet genoeg aandacht krijgt: sancties. Wanneer regionale conflicten oplaaien, voeren overheden sneller nieuwe beperkingen in dan je "compliance-afdeling" kunt zeggen. Een lading die vorige week nog volkomen legaal was, kan plotseling onder secundaire sancties vallen als het de verkeerde haven aandoet of een op de zwarte lijst staande entiteit betreft. Dit is waar de juridische definitie van overmacht wazig wordt. Is een nieuw sanctieregime een onvoorzienbare gebeurtenis? Vaak wel. Maar rechtbanken zullen vragen of je het risico had kunnen beperken, bijvoorbeeld door die regio in eerste instantie te vermijden.

Voor Nederlandse bedrijven is dit bijzonder lastig omdat we vaak klem zitten tussen extraterritoriale Amerikaanse sancties en onze eigen diplomatieke evenwichtsoefening. Een handelaar uit Rotterdam die zaken doet met een tegenpartij in het Midden-Oosten, kan merken dat zijn contract niet door een bom, maar door een nalevingsbrief van zijn bank teniet wordt gedaan. En als ze proberen Hogere Macht in te roepen om onder de deal uit te komen, kunnen ze maar beter hopen dat de kleine lettertjes expliciet "overheidsbesluiten" en "wijzigingen in regelgeving" dekken.

Drie rode vlaggen om nu op te letten

Als je naar een contract staart dat er opeens wankel uitziet, zijn hier de dingen die je moet controleren voordat je een overmachtmelding ondertekent – of er een van een leverancier accepteert:

• Is het echt onmogelijk, of gewoon moeilijk? Je wederpartij claimt misschien overmacht omdat de verzendkosten verdrievoudigd zijn. Dat is geen onmogelijkheid; dat is pech. Let op de exacte bewoording: vereist de clausule dat de gebeurtenis de nakoming "verhindert" of "belemmert"? Verhindering is een strengere eis.
• Was de gebeurtenis al gaande vóór het contract? Als de spanningen al sudderden toen je de deal in januari tekende, zou een rechter kunnen zeggen dat je het risico hebt aanvaard. Overmacht is voor het onvoorzienbare, niet voor het onvermijdelijke.
• Wat is de meldingsplicht? De meeste clausules vereisen onmiddellijke schriftelijke kennisgeving. Als je leverancier twee weken wacht om je te vertellen dat ze niet kunnen verzenden, hebben ze mogelijk hun recht om een claim in te dienen verspeeld.

Een Terugkeer naar het Paradijs is niet voor binnenkort

Kijk, we willen allemaal een Terugkeer naar het Paradijs – die zalige toestand waarin handel vrij stroomt en de enige verrassingen gunstige wisselkoersen zijn. Maar de realiteit is dat geopolitieke schokken het nieuwe normaal worden. Van de Rode Zee tot de Zuid-Chinese Zee, elke belangrijke scheepvaartroute heeft nu een risicopremie. De slimste zet voor Nederlandse bedrijven is niet om op kalmte te hopen, maar om contracten op te stellen die de chaos erkennen. Dat betekent duidelijke overmachtdefinities, verplichte verzekeringsclausules en alternatieve routeringsopties die direct in de overeenkomst zijn opgenomen.

Uiteindelijk is overmacht niet zomaar een juridische formaliteit; het is een stresstest voor de veerkracht van je toeleveringsketen. De bedrijven die er bovenop komen, zijn degenen die de kleine lettertjes net zo serieus namen als de winstmarge. En voor alle anderen? Nou, de zaken blijven misschien gewoon bergafwaarts gaan tot de volgende crisis zich aandient.