Euthanasie in Finland: Moeilijk Licht, passieve euthanasie en de realiteit van levensbeëindiging

Wanneer we het over euthanasie hebben, denken velen aan verre landen, klinieken in Zwitserland of duistere organisaties zoals Club euthanasie. Maar de waarheid is dat dit gesprek hier en nu in Finland gevoerd wordt, en het raakt ons allemaal veel dichterbij dan we denken. Ik zit vaak met vrienden aan de keukentafel, en telkens als passieve euthanasie of het loslaten van een dierbare ter sprake komt, merk ik hoe zwaar het onderwerp is. Het is geen theoretische bespiegeling – het is dat moment waarop je in de ogen van een zieke dierbare kijkt en weet dat de pijn te groot is.

De zaak van een 25-jarige vrouw is me bijgebleven. Ze besloot euthanasie te zoeken, en achter haar keuze lag niet alleen een lichamelijke aandoening, maar ook jarenlange psychische problemen die het leven ondraaglijk maakten. Dat doorbrak het traditionele beeld van wie voor levensbeëindiging – het beëindigen van het eigen leven – mag kiezen. Het ging niet om een oudere die het leven zat was, maar om een jonge vrouw die jarenlang gevochten had in een tunnel genaamd Moeilijk Licht, waar ze maar geen uitweg uit leek te vinden.

Op dit moment is de situatie in veel opzichten onduidelijk. In Finland is actieve euthanasie nog steeds verboden, maar passieve euthanasie – het staken van een behandeling die geen resultaat meer oplevert – is dagelijkse praktijk op elke palliatieve afdeling. Het is geen moreel vraagstuk, maar gewoon menselijkheid. Geen enkele arts wil een patiënt kunstmatig in leven houden als het enige wat dat oplevert, lijden is.

Ik volg dit debat nu al een tijdje, en volgens mij draait het om drie dingen die iedereen zou moeten begrijpen:

• Eigen beslissing versus de wil van de samenleving: Wie bepaalt er nu eigenlijk? De wet, of degene die in het ziekenhuisbed ligt?
• Psychische gezondheid als onderdeel van het geheel: De zaak van die 25-jarige liet zien dat mentale gezondheid net zo fundamenteel is voor de kwaliteit van leven als lichamelijke gezondheid. Als de geest gebroken is, is euthanasie dan gerechtvaardigd?
• Culturele stilte: Wij Finnen praten niet over de dood. We zeggen "hij is ingeslapen", vermijden het woord levensbeëindiging, ook al is dat voor velen precies de concrete kwestie waar ze mee te maken krijgen.

Als je de situatie vergelijkt met bijvoorbeeld Nederland of België, valt op dat het gesprek daar veel opener is. Daar wordt al jaren gesproken over de vraag of euthanasie ook een uitweg kan zijn bij ernstige depressie of dementie. Bij ons blijft de discussie vaak hangen in "politiek lastig" of "te gevoelig". Het voelt alsof we allemaal iemand in de kast hebben die in stilte heeft geleden, omdat we niet durven vragen: "Wat zou jij willen als je het niet meer aankunt?"

Hoewel de wet nog niet verandert, verschuiven de opvattingen wel. Mensen accepteren niet langer dat passieve euthanasie oké is, maar actieve hulp verlenen strafbaar is. Niemand wil dat een dierbare naar het buitenland moet reizen of stiekem met organisaties als Club euthanasie moet praten, simpelweg omdat er in eigen land geen mogelijkheden zijn. Uiteindelijk gaat het erom wat voor soort einde we elkaar willen bieden.

In deze sfeer is het goed om te beseffen dat, hoe poëtisch de term Moeilijk Licht ook klinkt, het voor veel gezinnen de harde realiteit is. Het is die periode waarin dag na dag het licht niet lijkt te komen. Als het debat over het legaliseren van euthanasie iets doet, dan is het dat het ons dwingt die gordijnen open te trekken en te praten over waar we werkelijk waarde aan hechten.