Filosoof Jürgen Habermas (96) overleden: laatste grote naam van de Frankfurter Schule

Afscheid van Jürgen Habermas, de denker die de 20e eeuw vormgaf

Op 96-jarige leeftijd is Jürgen Habermas overleden, een van de invloedrijkste filosofen van onze tijd. De erfgenaam van de Frankfurter Schule is in alle rust gestorven, omringd door zijn familie. Zijn heengaan laat een onmisbare leegte achter in het mondiale culturele landschap. Het nieuws, dat gisteren naar buiten kwam, heeft niet alleen Duitsland geschokt, maar heel Europa, en in het bijzonder Italië, waar zijn gedachtegoed altijd een vruchtbare bodem vond.

Habermas, geboren in 1929 in Düsseldorf, doorkruiste de korte 20e eeuw en de daaropvolgende eeuw met de kracht van ideeën. Zijn filosofie bleef nooit opgesloten in een ivoren toren: hij wilde de samenleving, de democratie en de rol van communicatie duiden. Decennialang was hij het ijkpunt van de kritische theorie, waarbij hij de erfenis van Horkheimer en Adorno voortzette met een blik die altijd op het heden was gericht.

De kernbegrippen van zijn denken zijn vandaag relevanter dan ooit:

• De publieke sfeer als ruimte voor rationele discussie, die democratische opinie kan genereren.
• De theorie van het communicatieve handelen, fundament van een samenleving waarin dialoog prevaleert boven overheersing.
• De verdediging van het Europese project en het constitutionalisme, gezien als dam tegen nationalisme en populisme.
• De onophoudelijke dialoog met de grote denkers van de 20e eeuw, van Rawls tot Derrida, en met de marxistische traditie.

In Italië was Habermas een vertrouwde figuur. Zijn boeken – van Storia e critica dell'opinione pubblica tot Fatti e norme – zijn gelezen en bediscussieerd als weinig andere. Italiaanse filosofen zoals Giacomo Marramao denken met genegenheid aan hem terug: «Een reus, een vriend». Zijn aanwezigheid op congressen, zijn colleges in Rome, Milaan en Bologna hebben generaties wetenschappers gevormd. Ook de Italiaanse politiek verwees vaak naar hem, vooral als het ging om de verdediging van de Europese integratie en de constitutionele waarden.

Bij het beschouwen van zijn werk (Jürgen Habermas overleden beschouwing) beseft men hoe levendig zijn lessen nog zijn. Voor wie voor het eerst kennismaakt met zijn denken, kan een essentiële gids (Jürgen Habermas overleden gids) beginnen bij het concept van het 'communicatieve handelen': een eenvoudig maar krachtig idee dat de samenleving berust op het vermogen van individuen om elkaar te begrijpen via taal. Maar hoe gebruiken we deze instrumenten vandaag (hoe gebruiken Jürgen Habermas overleden)? In een tijdperk van sociale media en polarisatie nodigt zijn theorie ons uit om de authentieke dialoog te herontdekken, vrij van verstoringen en machtsverhoudingen.

Habermas was nooit een abstracte filosoof. De afgelopen jaren spaarde hij kritiek op de neoliberale koers en het euroscepticisme niet. Hij geloofde in een politiek Europa, dat in staat was de globalisering tegenwicht te bieden. Zijn kalme maar ferme stem zal worden gemist in deze turbulente tijden.

Met hem verdwijnt een stukje van de 20e eeuw, maar zijn ideeën blijven. Zoals iemand schreef: filosofie dient niet om ons te troosten, maar om ons vrijer te maken. En die van Habermas was een filosofie van de vrijheid, gegrondvest op rede en debat. Vandaag, bij het afscheid, kunnen we hem alleen maar danken voor wat hij ons leerde: denken.