Jan Wenzel Schmidt: Hoe het vriendjespolitiekschandaal van de AfD de geloofwaardigheid van de partij vernietigt

Dit zijn van die momenten die een politieke bedrijf tot op het bot doen schudden. De AfD-fractie in de Bondsdag heeft zich gedistantieerd van haar lid Jan Wenzel Schmidt – een stap die in deze duidelijkheid zelden voorkomt. Officieel heet het dat men hem uit de fractie heeft gezet. Officieel wordt hem verweten wat in de politiek als doodzonde geldt: vriendjespolitiek op kosten van de belastingbetaler. Ik volg de carrière van Jan Wenzel Schmidt al langer, en dit schandaal is meer dan alleen persoonlijk wangedrag – het is een weerspiegeling van de structurele problemen waarmee de AfD al jaren worstelt.

De beschuldiging: Een schijnbaan op het Bondsdagkantoor?

Centraal in de affaire staat de vraag wat er precies is gebeurd op het Berlijnse kantoor van Jan Wenzel Schmidt. Concreet gaat het om een medewerker uit Braunschweig die daar in dienst zou zijn geweest. De verdenking: de man zou zijn baan vooral op papier hebben gehad – een zogenaamde schijnbaan. Voor mij ruikt dit naar het klassieke patroon van vriendjespolitiek: een parlementslid bezorgt een kennis of politieke vriend een functie die deze niet echt vervult. Het geheel wordt betaald uit de staatskas, dus met ons geld. Als dit waar blijkt, heeft Jan Wenzel Schmidt niet alleen interne regels overtreden, maar ook het vertrouwen van de kiezers geschonden.

Een klap voor de AfD

Wat echt fataal is voor de AfD, is het politieke klimaat. De partij probeert zich al maanden te profileren als een schone, alternatieve kracht. Men hekelt de 'gevestigde partijen', bekritiseert zogenaamd verweven structuren en eist meer transparantie. En dan nu zo'n geval uit eigen gelederen! De verwijdering van Jan Wenzel Schmidt is dan ook een wanhopige poging tot schadebeperking. De partijtop moet nu hardheid tonen om niet nog meer geloofwaardigheid te verspelen. Maar de imagoschade is enorm. Elke politieke tegenstander zal deze zaak uitbuiten in de komende verkiezingscampagnes. Stel je de posters maar voor: "AfD praat over fatsoen – en bedrijft vriendjespolitiek."

De drie dimensies van het schandaal

Voor mij als analist toont deze zaak drie dingen die veel verder gaan dan de persoon Jan Wenzel Schmidt:

• De morele dimensie: Het gaat om de vraag of politici nog weten wat fatsoen betekent. Als een parlementslid zijn positie gebruikt om vrienden te bevoordelen, ondermijnt hij de parlementaire democratie. Wij burgers betalen uiteindelijk de rekening.
• De strategische dimensie voor de AfD: De partij zit in een dilemma. Enerzijds moet ze naar buiten toe eenheid en zuiverheid tonen. Anderzijds broeit het in eigen gelederen en tonen affaires als die rond Jan Wenzel Schmidt aan dat men zelf nog lang niet in het politieke Walhalla is beland.
• De economische dimensie: Politieke stabiliteit is een groot goed voor de Duitse economie. Als partijen door eigen schandalen het vertrouwen van de burgers verspelen, ontstaat er een vacuüm. Dat verontrust niet alleen kiezers, maar ook investeerders die afhankelijk zijn van voorspelbare omstandigheden. Een verdeeld en ongeloofwaardig partijlandschap is een risico voor de hele economie.

Wat blijft er over van Jan Wenzel Schmidt?

Jan Wenzel Schmidt zal proberen zich te rechtvaardigen. Misschien koestert hij de hoop dat de beschuldigingen geen stand houden. Maar de politieke dood is vaak sluipend. Zelfs als justitie hem niets kan maken – de smet van de vriendjespoliticus blijft kleven. Voor de politieke klasse is deze zaak een waarschuwing. Wij als journalisten en analisten zullen er bovenop blijven zitten. Want uiteindelijk gaat het niet alleen om een individueel parlementslid uit Braunschweig, maar om de vraag hoe we in Duitsland politiek willen bedrijven. Met Jan Wenzel Schmidt heeft de AfD in ieder geval een van haar meest omstreden kopstukken voorlopig koudgezet – of dat genoeg is om het vertrouwen terug te winnen, durf ik te betwijfelen.